Ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό είναι από τα πιο ενοχλητικά συμπτώματα που μπορεί να βιώσει κάποιος στην καθημερινότητά του. Μπορεί να ξεκινήσει σαν ένα απλό «γδάρσιμο» στον λαιμό ή ένα ελαφρύ βούλωμα στο αυτί και μέσα σε λίγες ώρες να εξελιχθεί σε έντονο πόνο, που κάνει δύσκολη την κατάποση, τον ύπνο, ακόμη και τη συγκέντρωση. Τις περισσότερες φορές οφείλεται σε απλές ιώσεις ή φλεγμονές, αλλά κάποιες φορές ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό κρύβει πιο σοβαρά αίτια που δεν πρέπει να αγνοούνται.
Γιατί ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό εμφανίζονται συχνά μαζί;
Για να καταλάβουμε γιατί τόσο συχνά συνυπάρχει πόνος στο αυτί και στο λαιμό, χρειάζεται μια μικρή «βόλτα» στην ανατομία της περιοχής. Το μέσο αυτί επικοινωνεί με τον ρινοφάρυγγα (την πίσω περιοχή της μύτης και του λαιμού) μέσω ενός λεπτού σωλήνα, της ευσταχιανής σάλπιγγας. Μέσα από αυτόν τον σωλήνα εξισορροπείται η πίεση ανάμεσα στο αυτί και το περιβάλλον και απομακρύνονται τα υγρά από το μέσο αυτί προς τον φάρυγγα. Όταν υπάρχει φλεγμονή στη μύτη ή στον λαιμό, η ευσταχιανή σάλπιγγα μπορεί να παρουσιάσει απόφραξη, να αναπτύξει φλεγμονή ή να γεμίσει με εκκρίσεις, με αποτέλεσμα ο πόνος και το αίσθημα πίεσης να μεταφέρονται στο αυτί.
Επιπλέον, νεύρα που νευρώνουν τον φάρυγγα, τον λάρυγγα και τη γνάθο δίνουν κλάδους και προς το αυτί. Αυτό σημαίνει ότι μια βλάβη ή φλεγμονή στον λαιμό μπορεί να «διοχετεύει» τον πόνο προς το αυτί, ακόμη κι αν το ίδιο το αυτί είναι υγιές. Αυτή η αντανακλαστική σχέση εξηγεί γιατί ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό συχνά πάνε «πακέτο» και γιατί μερικές φορές είναι δύσκολο για τον ασθενή να ξεχωρίσει αν η «πηγή του κακού» είναι το αυτί ή ο λαιμός.
Συχνότερα αίτια πόνου στο αυτί και στο λαιμό
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό σχετίζεται με σχετικά απλές και αντιμετωπίσιμες παθήσεις. Ωστόσο, η σωστή διάγνωση είναι απαραίτητη, γιατί κάθε αίτιο αντιμετωπίζεται με διαφορετικό τρόπο.
Ιώσεις, κρυολόγημα και ιογενής φαρυγγίτιδα
Οι ιογενείς λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού (το κλασικό κρυολόγημα, η ιογενής φαρυγγίτιδα ή η ιογενής αμυγδαλίτιδα) είναι το συχνότερο αίτιο εμφάνισης πόνου στο αυτί και στο λαιμό. Ο ασθενής συνήθως έχει μπούκωμα, καταρροή, ήπιο βήχα, πονοκέφαλο, μυαλγίες και χαμηλό ή μέτριο πυρετό. Ο λαιμός είναι ερεθισμένος, η κατάποση μπορεί να πονάει, και μετά από μία-δύο ημέρες εμφανίζεται αίσθημα βάρους ή πόνου και στο αυτί, συνήθως λόγω φλεγμονής στην ευσταχιανή σάλπιγγα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό κορυφώνεται τις πρώτες 2–3 ημέρες και, με σωστή φροντίδα (υγρά, ανάπαυση, αναλγητικά, αποσυμφορητικά), υποχωρεί σταδιακά μέσα σε μία εβδομάδα περίπου. Τα αντιβιοτικά συνήθως δεν χρειάζονται, γιατί οι ιώσεις δεν αντιμετωπίζονται με αντιβιοτικά.
Βακτηριακή φαρυγγίτιδα και αμυγδαλίτιδα
Όταν η φλεγμονή οφείλεται σε βακτήριο, όπως ο στρεπτόκοκκος, ο πόνος είναι συχνά πιο έντονος και οξύς. Ο λαιμός πονάει πολύ κατά την κατάποση, μπορεί να υπάρχουν λευκές ή κιτρινωπές πλάκες στις αμυγδαλές, έντονος πυρετός, κακοσμία του στόματος και διογκωμένοι, επώδυνοι λεμφαδένες στον λαιμό. Παρόλο που η λοίμωξη εντοπίζεται στον λαιμό, ο ασθενής μπορεί να αισθάνεται πόνο και στο αυτί λόγω της νευρικής σύνδεσης της περιοχής.
Εδώ ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό μπορεί να είναι έντονος και επίμονος. Συχνά απαιτείται αντιβιοτική αγωγή, την οποία πρέπει να καθορίσει ο γιατρός, με βάση το ιστορικό, την κλινική εικόνα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το αποτέλεσμα καλλιέργειας ή rapid test για στρεπτόκοκκο.
Οξεία μέση ωτίτιδα
Η οξεία μέση ωτίτιδα εμφανίζεται συχνά σε παιδιά αλλά και σε ενήλικες μετά από κρυολόγημα ή ρινική λοίμωξη. Προκαλεί οξύ, παλλόμενο πόνο στο αυτί, που μπορεί να ξυπνά τον ασθενή τη νύχτα, να συνοδεύεται από πυρετό και απότομη μείωση της ακοής. Αν το τύμπανο αναπτύξει έντονη φλεγμονή, μπορεί να συσσωρευτεί πύον πίσω του. Σε περίπτωση διάτρησης του τυμπάνου, αυτό το πύον μπορεί να βγει προς τα έξω, με ταυτόχρονη ανακούφιση του πόνου, αλλά η κατάσταση απαιτεί άμεση εξέταση από γιατρό.
Ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό μπορεί να συνυπάρχει, επειδή συχνά προηγείται ή συνοδεύει τη λοίμωξη μια φαρυγγίτιδα ή ρινίτιδα. Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει αναλγητικά, ρινικά σπρέι, και – όταν υπάρχει ένδειξη – αντιβιοτικό.
Δυσλειτουργία ευσταχιανής σάλπιγγας και υγρό στο αυτί
Μετά από λοιμώξεις ή λόγω αλλεργικής ρινίτιδας, η ευσταχιανή σάλπιγγα μπορεί να μην αερίζεται σωστά. Δημιουργείται αρνητική πίεση και, με τον χρόνο, μπορεί να συσσωρευτεί υγρό στο μέσο αυτί (εκκριτική ωτίτιδα). Ο ασθενής νιώθει βουλωμένο το αυτί του, μειωμένη ακοή και μερικές φορές ήπιο πόνο ή βάρος στο αυτί, που γίνεται εντονότερο κατά την κατάποση, το χασμουρητό ή τις αλλαγές ύψους (π.χ. πτήση). Αν υπάρχει ταυτόχρονα ερεθισμένος λαιμός ή καταρροή, ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό συνδυάζονται και γίνονται πιο ενοχλητικοί.
Αλλεργική ρινίτιδα, ιγμορίτιδα και χρόνια ρινική συμφόρηση
Η αλλεργική ρινίτιδα και η χρόνια ιγμορίτιδα προκαλούν επίμονο μπούκωμα, καταρροή, βάρος στο πρόσωπο και εκκρίσεις που «κατεβαίνουν» προς το λαιμό. Ο λαιμός ερεθίζεται, προκαλώντας βήχα ή την ανάγκη για συχνό καθάρισμα της φωνής, ενώ η ευσταχιανή σάλπιγγα μπορεί να αναπτύξει φλεγμονή. Αυτός ο συνδυασμός οδηγεί σε χρόνιο πόνο στο αυτί και στο λαιμό, πιο ήπιο αλλά επίμονο, που επηρεάζει τη διάθεση, τον ύπνο και την καθημερινότητα.
Γαστροοισοφαγική και λαρυγγοφαρυγγική παλινδρόμηση
Όταν τα οξέα του στομάχου ανεβαίνουν προς τον οισοφάγο και τον λαιμό, προκαλούν χρόνιο ερεθισμό. Ο ασθενής μπορεί να νιώθει κάψιμο στο στήθος, όξινη γεύση στο στόμα, αίσθημα κόμπου στον λαιμό, βραχνάδα, ξηρό βήχα και μια παράξενη ενόχληση που πολλές φορές αντανακλά και στο αυτί. Εδώ ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό δεν οφείλεται σε λοίμωξη, αλλά στον ερεθισμό από τα οξέα, και η αντιμετώπιση εστιάζει σε αλλαγές στη διατροφή, στον τρόπο ζωής και σε φάρμακα που μειώνουν την οξύτητα.
Τραυματισμός, ερεθισμός και συνήθειες
Πολύ ζεστές τροφές, έντονο κάπνισμα, κατάχρηση αλκοόλ, δυνατή φωνή, «σφίξιμο» της φωνής ή έντονος βήχας μπορούν να τραυματίσουν ή να ερεθίσουν τους ιστούς στον λαιμό. Αν αυτό συνδυαστεί με προβλήματα στην κροταφογναθική άρθρωση (π.χ. βρουξισμός, σφίξιμο δοντιών) ή μυϊκή ένταση στον αυχένα, μπορεί να δημιουργηθεί ένας κύκλος πόνου όπου ο ασθενής νιώθει ταυτόχρονα πόνο στο αυτί και στο λαιμό, κυρίως κατά τη μάσηση ή την ομιλία.
Σπανιότερα αλλά σοβαρά αίτια
Παρότι οι περισσότερες αιτίες είναι καλοήθεις, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε μικρό ποσοστό ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό μπορεί να συνδέεται με σοβαρότερες παθήσεις.
Όγκοι στην περιοχή του φάρυγγα, του λάρυγγα, της γλώσσας ή του ρινοφάρυγγα μπορούν να προκαλέσουν μονόπλευρο, επίμονο πόνο που αντανακλά στο αυτί. Συχνά συνοδεύονται από βραχνάδα που δεν περνάει, δυσκολία στην κατάποση, αίσθημα ότι «κάτι έχει σταθεί» στον λαιμό, ανεξήγητη απώλεια βάρους, κακοσμία, αιμόπτυση ή ψηλαφητές σκληρές διογκώσεις στον λαιμό. Σε καπνιστές, σε άτομα που καταναλώνουν συχνά αλκοόλ ή έχουν επιβαρυμένο οικογενειακό ιστορικό, αυτά τα συμπτώματα δεν πρέπει να αγνοούνται.
Επίσης, νευραλγίες (π.χ. του γλωσσοφαρυγγικού νεύρου) μπορούν να προκαλέσουν αιφνίδιους, πολύ έντονους, σαν «ηλεκτρικό ρεύμα» πόνους στον λαιμό και στο αυτί, που εμφανίζονται σε παροξυσμούς και πυροδοτούνται από την κατάποση, την ομιλία ή ακόμη και την αφή.
Πώς γίνεται η διάγνωση όταν υπάρχει πόνος στο αυτί και στο λαιμό;
Η αξιολόγηση ξεκινά πάντα από το ιστορικό και την κλινική εξέταση. Ο γιατρός ρωτά πότε ξεκίνησαν τα συμπτώματα, σε ποιο σημείο είναι πιο έντονος ο πόνος, αν υπάρχει πυρετός, βήχας, καταρροή, δυσκολία στην κατάποση ή στην αναπνοή. Λαμβάνονται επίσης πληροφορίες σχετικά με το αν ο ασθενής καπνίζει, έχει αλλεργίες ή παλινδρόμηση και τι φάρμακα λαμβάνει.
Στη συνέχεια, θα εξετάσει:
- τα αυτιά με ωτοσκόπιο, για να δει το τύμπανο και τον ακουστικό πόρο,
- τη μύτη και τον ρινοφάρυγγα,
- τον λαιμό, τις αμυγδαλές και τους λεμφαδένες στον τράχηλο.
Αν κριθεί απαραίτητο, μπορεί να ζητηθούν εξετάσεις αίματος για φλεγμονή, καλλιέργεια φαρυγγικού επιχρίσματος για στρεπτόκοκκο ή ενδοσκόπηση (με λεπτή κάμερα) του ρινοφάρυγγα και του λάρυγγα για πιο λεπτομερή εικόνα. Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις ή όταν υπάρχουν ανησυχητικά ευρήματα, μπορεί να χρειαστούν απεικονιστικές εξετάσεις όπως υπέρηχος, αξονική ή μαγνητική.
Πώς αντιμετωπίζεται ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό;
Η θεραπεία εξαρτάται από το αίτιο, επομένως δεν υπάρχει μία «συνταγή» για όλους. Υπάρχουν όμως κοινές αρχές που εφαρμόζονται συχνά.
Στις ιογενείς λοιμώξεις, η βάση της θεραπείας είναι η ανακούφιση των συμπτωμάτων: επαρκής ενυδάτωση, ανάπαυση, αναλγητικά–αντιπυρετικά, ρινικά πλύματα ή σπρέι με φυσιολογικό ορό, παστίλιες για τον λαιμό και, όταν χρειάζεται, ήπια αποσυμφορητικά. Στις βακτηριακές λοιμώξεις, χορηγείται αντιβιοτική αγωγή, πάντα με ιατρική καθοδήγηση.
Σε αλλεργική ρινίτιδα ή χρόνια ρινική συμφόρηση, η αντιμετώπιση περιλαμβάνει αντιισταμινικά, ρινικά κορτικοστεροειδή σπρέι και αποφυγή αλλεργιογόνων, γεγονός που συχνά βελτιώνει και τα συμπτώματα στο αυτί. Αν ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό συνδέεται με παλινδρόμηση, ένα κομμάτι της θεραπείας είναι η αλλαγή διατροφικών συνηθειών (πιο μικρά και ελαφριά γεύματα, αποφυγή κατάκλισης αμέσως μετά το φαγητό, περιορισμός καφέ, αλκοόλ, τηγανητών και πικάντικων) και, όπου χρειάζεται, η λήψη φαρμάκων κατά του οξέος.
Σε περιπτώσεις μέσης ωτίτιδας ή εκκριτικής ωτίτιδας, ο ωτορινολαρυγγολόγος κρίνει αν χρειάζεται αντιβιοτικό, αν επαρκεί η συντηρητική αγωγή ή, σε επίμονες καταστάσεις, αν απαιτούνται πιο εξειδικευμένες θεραπευτικές μέθοδοι, όπως τυμπανοτομή με τοποθέτηση σωληνίσκων αερισμού.
Παράλληλα, απλά μέτρα στο σπίτι, όπως ζεστά ροφήματα, γαργάρες με χλιαρό αλατόνερο, αποφυγή καπνού και ξηρού αέρα, μπορούν να μειώσουν τον ερεθισμό στον λαιμό και να κάνουν τον πόνο πιο υποφερτό.
Πρόληψη και φροντίδα μακροπρόθεσμα
Δεν μπορούμε να αποφύγουμε όλα τα κρυολογήματα, μπορούμε όμως να μειώσουμε σημαντικά τη συχνότητα και τη βαρύτητα των επεισοδίων. Το σχολαστικό πλύσιμο των χεριών, ο εμβολιασμός (σύμφωνα με τις ιατρικές οδηγίες), η αποφυγή του καπνίσματος και η σωστή αντιμετώπιση των αλλεργιών συμβάλλουν ώστε να μειωθούν τα επεισόδια κατά τα οποία εμφανίζεται πόνος στο αυτί και στο λαιμό.
Σε άτομα με χρόνια προβλήματα, όπως παλινδρόμηση ή αλλεργική ρινίτιδα, η τακτική παρακολούθηση και η σταθερή θεραπεία βοηθούν να προλαμβάνονται οι εξάρσεις. Σε παιδιά με επαναλαμβανόμενες ωτίτιδες ή αμυγδαλίτιδες, ο παιδίατρος και ο Χειρουργός ΩΡΛ μπορούν να συζητήσουν πιθανές πιο μόνιμες λύσεις.
Γενικά, ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό είναι ένα σύμπτωμα που μπορεί να χαλάσει τη μέρα, τη νύχτα και τη διάθεση του ασθενούς. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι αποτέλεσμα μιας απλής λοίμωξης ή ενός παροδικού ερεθισμού που αντιμετωπίζεται εύκολα με λίγη προσοχή, ξεκούραση και, όπου χρειάζεται, φαρμακευτική αγωγή. Ωστόσο, δεν πρέπει να αγνοείται, ιδίως όταν ο πόνος επιμένει, συνοδεύεται από ανησυχητικά συμπτώματα ή επανέρχεται συχνά. Εάν ο πόνος στο αυτί και στο λαιμό σας ταλαιπωρεί, η Χειρουργός ΩΡΛ Δρ. Όλγα Παπαδοπούλου μπορεί να σας βοηθήσει ώστε ο πόνος να αποβεί ένα παροδικό επεισόδιο, όχι μόνιμη πηγή άγχους και ταλαιπωρίας.